ايشان ، آب چاه است كه سياهان مىكشند . شهر داراى بارو است و مسجد پيامبر ( ص ) تقريبا در ميان شهر قرار دارد و آرامگاه وى در مشرق صحن مسجد و به سوى قبله واقع است . « 1 » مقدسى ، شهر مدينه را با همان نام قديمى يثرب به صورت ناحيه و شهرى در حجاز آورده است . او مىنويسد : يثرب شهر پيامبر ( ص ) است و من آن را به لحاظ شهرهاى مهم پيرامونش و حومه‌اى كه دارد ، ناحيت خواندم و كمتر از نصف مكه است . بيشتر آن را باغها ، نخلستانها و ديه‌ها فراگرفته ، كشتزارش كم و آبى گوارا دارد ، نزديك دروازهء شهر آب‌انبارهاى عميقى ساخته‌اند كه آب كاريزها بدانها وارد مىشود و براى استفاده ، با پلكانهايى به پايين مىروند . خليفهء دوم كاريزى را از خارج مدينه به در مسجد النّبى جارى ساخته كه اكنون ( زمان مقدسى ) ويران است . بازارهاى مدينه پيرامون مسجد قرار دارد ، دلگشا و شكوهمندند ، ساختمانهاى شهر با گل ساخته شده و زمين اطراف شهر شوره‌زار است . مسجد النبى تقريبا دوسوم از وسعت شهر را فراگرفته و به سمت بقيع الغرقد و به الگوى مسجد دمشق ساخته شده ، ولى از آن بزرگتر نيست . مسجد پيامبر ( ص ) را ابتدا وليد بن عبد الملك به طرز زيبايى ساخت ؛ بعدها بنى عباس بر آن افزودند . مسجد مدينه بيست در دارد . شهر مدينه نيز درهاى متعدد دارد ، ولى چهار دروازهء مهم شهر به نامهاى دروازهء بقيع ، دروازهء تثنيه ، دروازهء جهينه و دروازهء خندق است كه دروازهء اخير رو به مكه است . « 2 » ناصر خسرو كه در قرن پنجم هجرى قمرى به قصد سفر حج از مدينهء پيامبر ( ص ) ديدن كرده مىنويسد : مدينه رسول خدا ، شهرى است بر كنارهء صحرايى نهاده و زمين نمناك و شوره‌زار دارد . آبش روان اما اندك است ، و نخلستان دارد . . . و مسجد رسول خدا ( ص ) به اندازهء مسجد الحرام است و حظيرهء [ چهار ديوارى آرامگاه ] رسول ( ص ) در كنار منبر مسجد است و وقتى رو به قبله كنند جانب چپ قرار دارد . . . و آن ( حظيره ) خانه‌اى مخمّس است و ديوارها از ميان ستونهاى مسجد برآورده است . بر سر اين خانه دارافزين ( محجر - طارمى ) كشيده تا كسى بدانجا نرود و

--> ( 1 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 20 و صورة الارض ؛ ج 1 ، ص 30 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 69 ، 80 و 82 .